Тасаввур қилинг: сиз бир инсонга пул берасиз. У эса атиги 45 кун ичида маблағингизни 50 фоизга кўпайтириб беришни ваъда қилади.
Энг қизиғи, дастлаб у ваъдасини бажаради. Сиз фойда оласиз. Унга бўлган ишончингиз ортади. Ҳатто яқинларингиз ва танишларингизга ҳам уни тавсия қила бошлайсиз.
Аммо сиз билмайдиган бир жиҳат бор: сизга тўланаётган «фойда» аслида ҳеч қандай реал даромаддан эмас, балки тизимга кейинроқ кирган одамларнинг маблағларидан тўланаётган бўлиши мумкин.
Янги иштирокчилар келиши давом эца, схема ишлаётгандек кўринади. Аммо бир кун келиб янги пул оқими тўхтайди.
Шунда тизим қулади: ваъдалар бажарилмайди, тўловлар тўхтайди ва иштирокчилар ўз маблағларини қайтариб ололмай қолиши мумкин. Бу бугун пайдо бўлган интернет фирибгарлиги эмас.
Бундай схема тарихда бундан юз йилдан ортиқ вақт аввал ҳам мавжуд бўлган. Унинг энг машҳур намуналаридан бири америкалик Чарлз Понси номи билан боғлиқ.
Понси инвесторларга қисқа вақт ичида юқори даромад ваъда қилган. Дастлабки иштирокчиларга тўловлар амалга оширилиши эса янги инвесторларни жалб қилишга хизмат қилган.
Натижада одамларда «бу иш ҳақиқатан ҳам фойда келтирар экан» деган тасаввур пайдо бўлган. Аслида эса тизимнинг барқарорлиги янги маблағларнинг доимий равишда кириб келишишига боғлиқ эди.
Шу сабабли бугун «45 кунда 50 фоиз», «кафолатланган юқори даромад», «таваккалчиликсиз инвестиция» каби ваъдаларга дуч келганда, энг аввало битта саволни бериш керак:
Бу фойда қаердан келяпти? Чунки жуда юқори ва кафолатланган даромад ваъдаси кўпинча имконият эмас, балки хавфнинг ўзи бўлиши мумкин.
