O‘zbekiston va Ozarbayjon Yevrosiyoning turli geografik nuqtalarida rivojlanayotgan bo‘lsa-da, ularning iqtisodiy taraqqiyot yo‘llari tobora yaqinlashib bormoqda. Umuman olganda, Markaziy Osiyo qit’aning eng tez sur’atlarda o‘sayotgan investitsiya yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda. O‘tgan yil davomida mintaqa ichidagi o‘zaro savdo hajmi 10,7 milliard dollarga yetdi, jami investitsiyalar esa 17 foizga oshdi. Markaziy Osiyo iqtisodiyotlari 6 foizdan yuqori o‘sish sur’atini ko‘rsatmoqda, bu esa rivojlangan bozorlar ko‘rsatkichlaridan ancha yuqori. O‘zbekiston eng yaxshi natijalardan birini qayd etdi: 2025-yilda mamlakat YaIMi 7,4 foizga o‘sdi, 2026-yilda esa iqtisodiy o‘sish 6,8 foiz darajasida bo‘lishi prognoz qilinmoqda.
Ozarbayjon ushbu mintaqaviy dinamikada muhim rol o‘ynamoqda. Kaspiy dengizi orqali shakllanayotgan infratuzilma eksport salohiyatini kuchaytirmoqda, energetika va transport koridorlari mintaqani Yevropa bilan bog‘lamoqda, logistika sohasiga yo‘naltirilayotgan investitsiyalar esa kapital harakatining yangi yo‘nalishlarini yaratmoqda. Gap ikki mamlakatning parallel rivojlanishi haqida emas, balki ularning yagona investitsiya ekotizimiga integratsiyalashuvi haqida bormoqda.
G‘oyadan tizimga
Tarixiy yaqinlik va madaniy mushtaraklik bilan bog‘langan O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlar tobora amaliy iqtisodiy hamkorlik bosqichiga o‘tmoqda. 2025-yilda ikki mamlakat o‘rtasidagi qo‘shma loyihalar soni 2024-yilga nisbatan 20–30 foizga oshdi. Davlatlar o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2030-yilga borib 1 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, sanoat kooperatsiyasi bo‘yicha dasturlar esa allaqachon imzolangan.
Biroq bu bir martalik tashabbus emas. O‘zbekiston va Ozarbayjon ikki mamlakat korxonalari o‘rtasidagi loyihalarni amalga oshirish uchun 10 milliard dollarlik qo‘shma investitsiya paketini shakllantirish ustida ishlamoqda. Xususan, investitsiyaviy hamkorlikning tizimli modeliga o‘tish, ya’ni umumiy investitsiya loyihalari portfelini shakllantirish, ularni davlatlararo mexanizmlar va yo‘l xaritalari orqali muvofiqlashtirish, shuningdek muntazam biznes-forumlar hamda hududlararo hamkorlik formatlarini yo‘lga qo‘yishga o‘tmoqda.
Siyosiy qo‘llab-quvvatlash ushbu jarayonlarga barqarorlik bag‘ishlamoqda. Hukumatlararo komissiyalar, biznes kengashlari va davlat rahbarlarining muntazam tashriflari uzoq muddatli investitsiya kun tartibini shakllantirib, g‘oyalarni aniq loyihalarga aylantirmoqda. Hamkorlik davlat va biznes o‘rtasidagi muntazam muloqot, qo‘shma tadbirlar hamda amaliy ishchi formatlar orqali yo‘lga qo‘yilgan.
Davlat kapitali siyosat vositasi sifatida
Shu nuqtayi nazardan, 2023-yilda ikki hukumat O‘zbekiston–Ozarbayjon investitsiya kompaniyasi (AUIC)ni tashkil etdi. Bu ramziy qadam emas, balki davlat kapitalini boshqarishning amaliy vositasi sifatida yaratilgan tuzilma bo‘ldi. Kompaniyaning ustav kapitali aniq belgilandi — 500 million dollar.
AUIC ikki mamlakatning iqtisodiy ustuvor yo‘nalishlariga mos keladigan loyihalarga investitsiya kiritadi. Bular import o‘rnini bosish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish hamda boshqa muhim tarmoqlarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, kompaniya ma’muriy organ sifatida emas, balki xatarlarni baholaydigan va moliyaviy intizomni talab qiladigan investor sifatida faoliyat yuritadi.
Bu muhim farqdir, chunki davlat kapitali kamdan-kam hollarda xususiy investor mantig‘i asosida ishlaydi. AUIC portfel kompaniyalarining direktorlar kengashlarida ishtirok etadi, yuqori boshqaruv tarkibini tasdiqlaydi va moliyaviy ko‘rsatkichlar bo‘yicha talablarni belgilaydi.
Portfel — amaliy natijaning isboti
AUIC investitsiya portfelining umumiy hajmi qariyb 144 million dollarga yetdi. Bu raqam nafaqat kiritilgan mablag‘lar hajmini, balki kompaniya faoliyatining sur’atlarini ham aks ettiradi. Mablag‘lar O‘zbekiston va Ozarbayjondagi ishlab chiqarish, ta’lim hamda sog‘liqni saqlash sohalaridagi uzoq muddatli rivojlanishga qaratilgan loyihalarga yo‘naltirilmoqda.
Ustuvorlik iqtisodiyotga sezilarli hissa qo‘shishi va ikki tomonlama hamkorlikni mustahkamlashi mumkin bo‘lgan loyihalarga beriladi. Buni quyidagi misollarda ko‘rish mumkin:
→ Toshkentdagi American University of Technology universitetiga investitsiya kiritilgach, kompaniya xalqaro investorlar va tajribali xorijiy operator bilan hamkorlikda xalqaro maktab tashkil etish imkoniyatini ko‘rib chiqmoqda. Loyiha zamonaviy ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish va yangi avlod mutaxassislarini tayyorlashga qaratilgan.
→ AUIC Ozarbayjonda vertikal integratsiyalashgan avtomobil xoldingi bilan hamkorlikda qurilayotgan yangi avtomobil zavodiga investitsiya kiritmoqda. Mazkur loyiha mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish, import o‘rnini bosish va O‘zbekiston hamda Ozarbayjon o‘rtasidagi sanoat kooperatsiyasini mustahkamlashga xizmat qiladi.
→ Kompaniya investorlar konsorsiumi bilan birgalikda ko‘p tarmoqli klinika qurilishiga katta hajmdagi investitsiya yo‘naltirishni rejalashtirmoqda. Loyiha mintaqaning asosiy tibbiyot markazlaridan birini yaratish va aholining zamonaviy tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
→ Yana bir yo‘nalish — O‘zbekistonda qimmatbaho va nodir yer metallari konlarini qidirish hamda o‘zlashtirish bo‘yicha hamkorlik loyihasi. U mamlakatning xomashyo bazasini kengaytirish va sanoat salohiyatini mustahkamlashga yordam berishi kutilmoqda.
Nega 500 million dollar muhim signal hisoblanadi?
500 million dollarlik ustav kapitali Markaziy Osiyo sharoitida davlat investitsiya vositasi uchun juda salmoqli mablag‘ hisoblanadi. Bunday kapital har bir loyiha uchun 1 million dollardan 25 million dollargacha investitsiya kiritish imkonini beradi. Bu esa turli tavakkalchilik darajasiga ega o‘nlab tashabbuslardan iborat portfelni shakllantirish deganidir. Gap alohida investitsiyalar haqida emas, balki doimiy ishlovchi investitsiya mexanizmini yaratish haqida bormoqda.
Davlat kapitali kamdan-kam hollarda xususiy investor kabi ishlaydi. AUIC esa davlat kapitali ham real iqtisodiy o‘sish manbai sifatida samarali faoliyat yurita olishini namoyish etmoqda.
Bugungi kunda AUIC uzoq muddatli strategiya va samaradorlikka oid aniq talablar asosida faoliyat yurituvchi to‘laqonli investitsiya instituti modelini shakllantirmoqda.
