20 йилга яқин тарих: ҳокимият топшириғи билан қурилган дўконлар, йиллар давомида тўланган ижара ва солиқлар, 2012-йилги қарор, кейин давлат активи мақоми ва энди — ПФ–177нинг 6-иловаси. Ҳужжатлар ўртасида жавобсиз қолган саволлар кўпаймоқда.
Бир пайтлар маҳалла аҳолисига арзон қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етказиб бериш учун тадбиркорларга дўкон қуриш таклиф қилинган.
Тадбиркорлар қурди, йиллар давомида ишлатди, солиқ тўлади. Ижара ҳақини тўлади, аҳолига хизмат кўрсатди. ҳатто айрим даврларда ҳокимият топшириғи билан маҳсулотларни бозор нархидан арзонроқ сотди.
Бугун эса уларга бошқа гап айтилмоқда:
«Бу обектлар давлат мулки. Улар хусусийлаштирилади ва ауксионга чиқарилади».
Шунда табиий савол туғилади:
Агар тадбиркорлар бу дўконларни ўз маблағига қурган бўлса, улар қандай қилиб давлат мулкига айланди? Ва нега тадбиркор ўзи қурган обектни яна ауксионда сотиб олиши керак?
ҲИКОЯ 2006-ЙИЛДА БОШЛАНГАН
Тадбиркорларнинг Давлат активларини бошқариш агентлигига йўллаган жамоавий аризасида воқеаларнинг бошланиши 2006-йилга бориб тақалади. Уларнинг билдиришича, ўша даврда аҳоли зич яшайдиган маҳаллаларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини доимий сотиш учун «дала-дўкон» тамойилида савдо шохобчаларини ташкил этиш вазифаси қўйилган.
2006-йил 24-февралда Тошкент шаҳар ҳокимияти томонидан 79-сон қарор қабул қилинган.
Шундан сўнг туман ҳокимликлари ва маҳалла мутасаддилари тадбиркорларга савдо шохобчалари ва нонвойхоналарни ўз маблағлари ҳисобидан қуришни таклиф қилган.

Тадбиркорлар бу шартга рози бўлган. Уларнинг аризасида ёзилишича, дўконлар ҳокимият томонидан белгиланган жойларда, ҳокимият вакиллари ҳамда «Агроинвест» МЧЖ раҳбарлари назоратида қурилган. Ўша пайтда уларга обектларнинг ҳужжатлари расмийлаштирилиши, кадастр қилиниши ва эгалик ҳуқуқи берилиши ваъда қилинган.
Яъни тадбиркорларнинг позицияси шундай:
«Биз бу дўконларни ўзбошимчалик билан қуриб олмадик. Бизга жойни ҳокимият белгилади, қуришни ҳокимият таклиф қилди, кейин эса расмийлаштириб беришга ваъда қилди».
Бу даъвони тасдиқлайдиган ҳужжатлар бор-йўқлиги эса алоҳида текширилиши лозим.
ТАДБИРКОРЛАР ФАҚАТ ДЎКОН ҚУРМАГАН
Ҳужжатларда яна бир муҳим ҳолат қайд этилган. Тадбиркорлар маҳалла аҳолисига арзон қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етказиб бериш, деҳқонлардан маҳсулотни тўғридан-тўғри харид қилиш, мавсумий озиқ-овқат захираларини шакллантириш каби вазифаларни ҳам бажарганини билдирмоқда.
Айрим ҳолларда ҳокимият вакиллари маҳсулотларни бозордагидан арзон нархда сотишни топширгани, тадбиркорлар эса зарар кўриш эвазига бўлса ҳам бу топшириқларни бажарганини айтмоқда. Шу билан бирга, улар бутун фаолияти давомида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаб келганини билдирган.
Бу ерда масаланинг иқтисодий томони пайдо бўлади:
Агар тадбиркор йиллар давомида давлат ва жамият олдидаги мажбуриятларини бажариб, обектни сақлаб, ундан тадбиркорлик фаолияти учун фойдаланиб келган бўлса, унинг бугунги ҳуқуқий мақоми қандай баҳоланиши керак?
2012-ЙИЛ: ДЎКОНЛАР «ВАҚТИНЧА» МАҲАЛЛАГА ЎТКАЗИЛАДИ
Тадбиркорларнинг ҳикоясидаги энг муҳим бурилиш 2012-йилга тўғри келади. 2012-йил 18-майда Тошкент шаҳар ҳокимининг 424-сон қарори қабул қилинган. Тадбиркорларнинг мурожаатларида ушбу қарорнинг 2-бандига асосан ҳужжатлари расмийлаштирилмаган бино ва иншоотлар бўйича судлар томонидан якуний қарор қабул қилингунга қадар обектлар «Маҳалла» хайрия жамғармасига вақтинча, тасарруф этиш ҳуқуқисиз берилгани айтилмоқда. Бу жойда жуда муҳим ҳуқуқий савол пайдо бўлади.
Агар тадбиркорлар айтганидек, обектлар «суднинг якуний қарорига қадар» вақтинча берилган бўлса, кейин бу вақтинчалик мақом қайси ҳужжат асосида доимий давлат мулки мақомига айлантирилди?
Бундан ҳам муҳими:
Ушбу обектлар бўйича суднинг якуний қарорлари бўлганми?
Тадбиркорлар ўз мурожаатларида бундай қарорлар мавжуд эмаслигини, обектлар суд томонидан эгасиз ёки ноқонуний қурилма деб топилмаганини билдирмоқда.
Бу — албатта, тадбиркорларнинг позицияси. Шунинг учун бу ҳолатни тасдиқлаш ёки рад этиш учун 424-сон қарорнинг асл нусхаси, кадастр ҳужжатлари ва ҳар бир обект бўйича кейинги ҳуқуқий ҳаракатлар ўрганилиши шарт.
ЭНГ ҒАЛАТИ ЖОЙ: ТАДБИРКОР ЎЗИ ҚУРГАН ДЎКОНГА ИЖАРАЧИ БЎЛДИ
2012-йилдан кейин вазият янада қизиқ тус олган. Тадбиркорларнинг айтишича, дўконлар «Маҳалла» жамғармаси балансига ўтказилганидан сўнг улар ўзлари қурган обектларда энди ижарачи сифатида ишлай бошлаган. Яъни:
қурилиш — тадбиркорники;
меҳнат — тадбиркорники;
солиқ — тадбиркорники;
ижара тўлови — тадбиркордан;
аммо кадастр — «Маҳалла» жамғармаси номида.
Тадбиркорлар йиллар давомида шу тартибга мажбуран кўникканини билдирмоқда. Бу вазиятнинг ўзиёқ журналистик текширув учун етарлича жиддий савол:

Нима сабабдан ўз маблағига қурилган обектнинг қурилиш харажатини қилган шахс кейинчалик шу обектда ижарачига айланди?
2022–2023-ЙИЛЛАРДА ЯНА БИР БОСҚИЧ
Тадбиркорларнинг ҳужжатларига кўра, 2022–2023-йилларда дўконлар «Маҳалла» жамғармасидан Давлат активларини бошқариш агентлигига ўтказилган. Тадбиркорлар уч томонлама ижара шартномалари тузиб, белгиланган ижара ҳақларини тўлашда давом этган.
2023-йилда обектларни ауксионга чиқариш масаласи кўтарилганида тадбиркорлар бунга эътироз билдирган. Шундан сўнг, уларнинг айтишича, обектлар яна «Маҳалла» фондига қайтарилган ва ижара муносабатлари давом этган.
Демак, бу обектларнинг ҳуқуқий тарихи бир неча босқичдан ўтган:
тадбиркор қурган → «Маҳалла»га ўтган → тадбиркор ижарачи бўлган → Давлат активларига ўтган → ауксион масаласи кўтарилган → яна «Маҳалла»га қайтган → яна ижара муносабати давом этган. Энди эса — янги босқич.
ПФ–177: МАСАЛАНИНГ ЭНГ МУҲИМ НУҚТАСИ
2026-йил 28-августда Президентнинг ПФ–177-сон «Иқтисодиётда давлат иштирокини қисқартириш ва хусусийлаштириш жараёнларини жадаллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони қабул қилинди.
Айнан шу ҳужжат маҳалла дўконлари бўйича бугунги баҳснинг асосий ҳуқуқий нуқтасига айланган. Лекин бу ерда бир муҳим аниқлик бор.
Маҳалла обектларини хусусийлаштиришга киритишга бевосита асос бўлаётган норма ПФ–177нинг 6-банди эмас.
Фармоннинг 2-банди «з» кичик бандида нодавлат нотижорат ташкилотларига оператив бошқарув ёки текин фойдаланиш ҳуқуқи билан бириктирилган ва 2026–2027-йилларда хусусийлаштириладиган давлат кўчмас мулк обектлари 6-иловага мувофиқ тасдиқланган.
Мана шу 6-илова эса маҳалла дўконлари бўйича энг муҳим ҳужжатга айланмоқда.
6-ИЛОВАДА ТАШКЕНТ БЎЙИЧА НЕЧТА ОБЕКТ БОР?
Бу ерда масала бир-икки дўкон ҳақида эмас. ПФ–177нинг 6-иловасида Тошкент шаҳри бўйича 97 та обект кўрсатилган.
Улар орасида:
— савдо дўконлари;
— нонвойхоналар;
— чойхоналар;
— сартарошхоналар;
— маҳалла гузарлари;
— ёрдамчи бинолар;
— омборхоналар;
— бошқа нотурар обектлар бор.
Масалан, 6-иловада Миробод туманидаги Файзобод маҳалласидаги 150 квадрат метрлик савдо дўкони, Чилонзордаги бир қатор савдо дўконлари ва нонвойхоналар, Учтепадаги кўплаб савдо ва хизмат кўрсатиш обектлари, Яккасарой, Олмазор, Юнусобод, Бектемир ва бошқа туманлардаги обектлар қайд этилган.
Яъни бу — кенг кўламли хусусийлаштириш рўйхати.
ЛЕКИН 6-ИЛОВА НИМАНИ АСЛИДА БЕЛГИЛАЙДИ?
6-илованинг номи:
«Нодавлат нотижорат ташкилотларига оператив бошқарув ёки текин фойдаланиш ҳуқуқи билан бириктирилган ҳамда 2026–2027-йилларда хусусийлаштириладиган давлат кўчмас мулк обектлари рўйхати». Демак, ҳужжат обектларни давлат кўчмас мулки сифатида таснифламоқда.
Давлат активлари агентлигининг 11-ноябрдаги жавоб хатида ҳам айнан шу асос келтирилган: «Маҳалла» хайрия жамоат фондига оператив бошқарув ёки текин фойдаланиш ҳуқуқи билан бириктирилган давлат кўчмас мулк обектлари 2026–2027-йилларда хусусийлаштириладиган обектлар рўйхатига киритилган.
Агентлик шу асосда давлат мулкини, қоида тариқасида, оммавий савдолар, жумладан «Е-ауксион» орқали реализация қилиш мумкинлигини билдирган. Аммо бу ерда яна бир муҳим савол бор:
Обектнинг 6-иловага киритилгани унинг аввалги ҳуқуқий тарихини автоматик равишда бекор қиладими?
Ёки 6-иловага киритишдан олдин ҳар бир обект бўйича:
— ким қургани;
— қандай асосда қурилгани;
— ким маблағ сарфлагани;
— қайси ҳужжат асосида кадастр қилингани;
— қанча йил ижарада бўлгани;
— ижара ҳуқуқи рўйхатдан ўтказилгани;
— тадбиркор томонидан қандай инвестиция киритилгани;
— аввалги шартномалар;
— мавжуд низолар;
— суд қарорлари;
— тадбиркорнинг эҳтимолий имтиёзли ҳуқуқлари алоҳида текширилиши керакми?
Айнан шу савол ҳозир жавобсиз қолмоқда.
ЯНА БИР МУҲИМ НОРМА — ПФ–177НИНГ 6-БАНДИ
Агар 6-банднинг ўзига қарасак, унинг «б» кичик бандида давлат кўчмас мулк обектлари хусусийлаштирилганда, уларга бириктирилган ер участкаларига нисбатан хусусийлаштиришга қадар мавжуд бўлган ҳуқуқлар — умрбод эгалик қилиш, доимий фойдаланиш ва ижара ҳуқуқлари — хусусийлаштириб олган субектлар учун сақланиб қолиши белгиланган.
Шунингдек, ер ижара шартномаларини қайта тузиш талаб этилмаслиги кўрсатилган. Бу норма маҳалла дўконлари бўйича ҳам эътиборга лойиқ. Чунки дўконнинг биноси ва у жойлашган ер — ҳуқуқий жиҳатдан бир хил тушунча эмас.
Шу сабабли:
бино давлат мулки сифатида хусусийлаштирилиши мумкинлиги ер ва ундан фойдаланиш ҳуқуқининг алоҳида ҳуқуқий тарихини ҳам текшириш заруратини йўқотмайди.
Бу масалада тадбиркорлар ҳам ер участкасини давлат баҳосида сотиб олишга ёки узоқ муддатли ижарага олишга тайёр эканини билдирган.
ПФ–177НИНГ ЎЗИ АУКСИОНГА ЧИҚАРИШДАН ОЛДИНГИ САВОЛЛАРНИ БЕКОР ҚИЛАДИМИ?
Биз ҳозирча бундай хулосага боролмаймиз. Чунки Фармон давлат мулкини хусусийлаштириш жараёнини жадаллаштиришга қаратилган. Унда 2026-йилда давлат ва давлат иштирокидаги корхоналарга тегишли 1 242 та кўчмас мулк обектини ва 8 минг гектар ер участкаларини савдога чиқариш мақсадлари белгиланган.

Бироқ Фармоннинг 10-бандида 6–9-иловаларга мувофиқ оммавий савдоларга чиқариладиган обектларни сотишга Тошкент шаҳар, туман ва шаҳар ҳокимлари масъул этиб белгиланган. Шунинг учун журналистик нуқтаи назардан энг муҳим савол:
Масъул органлар 97 та обектни рўйхатга киритишдан олдин уларнинг ҳар бирининг ҳуқуқий тарихини текширганми?
Агар текширган бўлса — натижаси қаерда? Агар тадбиркорларнинг ўз маблағига қургани ҳақида ҳужжатлари бўлса — улар ўрганилганми?
Агар 2012-йилги 424-сон қарорга кўра обектлар вақтинча «Маҳалла»га берилган бўлса — кейинги босқичда уларнинг мақоми қайси ҳужжат билан ўзгарган?
Агар суднинг якуний қарорлари бўлмаган бўлса — обектларни давлат мулки сифатида расмийлаштиришнинг ҳуқуқий асоси нима бўлган?
ТАДБИРКОРНИНГ ИЖАРА ШАРТНОМАСИ-ЧИ?
Яна бир муҳим масала — 2026-йил сентябр ойида айрим тадбиркорлар билан ижара шартномалари бекор қилингани ҳақидаги даъволар.
Тадбиркорлар ўз мурожаатларида шартноманинг 1.5-бандига кўра, мулк тегишли идора ёки суд қарори асосида хусусийлаштирилган тақдирдагина шартнома бекор қилиниши мумкинлигини билдирган. Уларнинг таъкидлашича, ўша вақтда обектлар ҳали хусусийлаштирилмаган бўлган. Бу ҳолат ҳам алоҳида ҳуқуқий экспертиза талаб қилади.

Чунки: ПФ–177га киритилган обект — ҳали хусусийлаштирилган обект дегани эмас. Фармон уни 2026–2027-йилларда хусусийлаштириладиган давлат кўчмас мулк обектлари рўйхатига киритади. 6-илованинг ўзи ҳам айнан «хусусийлаштириладиган» обектлар рўйхатини белгилайди.
Демак, «рўйхатга киритилди» ва «аллақачон хусусийлаштирилди» тушунчаларини аралаштирмаслик керак. Бу эса ижара шартномаларини бекор қилиш асослари бўйича яна бир саволни туғдиради.
ФАРҒОНАДАГИ СУД ИШИ НЕГА МУҲИМ?
Бизда мавжуд Фарғона вилоятидаги Олий суд қарори Тошкентдаги маҳалла дўконлари бўйича иш эмас. Бу — алоҳида иш. Аммо унда давлат мулкидан узоқ йиллар ижара асосида фойдаланган тадбиркорнинг ҳуқуқий мақомини баҳолашда қайси ҳолатларга эътибор бериш лозимлиги кўрсатилган.

Суд ижара муносабатларининг фақат охирги шартномадан эмас, балки аввалги шартномалардан бошланган даврини, ижара ҳуқуқининг рўйхатдан ўтказилганини, обектдан амалда узлуксиз фойдаланилганини ва бошқа ҳолатларни баҳолаш зарурлигини таъкидлаган.
Шунингдек, ижарачининг обектга капитал таъмирлаш, модернизация ва ободонлаштириш учун сарфлаган маблағлари ҳам иш учун аҳамиятли ҳолат сифатида қаралган.
Яна бир бор: Бу қарор Тошкентдаги дўконларга автоматик равишда татбиқ этилмайди. Аммо у бизга бир нарсани кўрсатади:
давлат мулкини ауксионга чиқаришдан олдин унинг узоқ йиллик ҳуқуқий тарихи ва ундан фойдаланиб келган шахсларнинг ҳуқуқлари эътиборсиз қолдирилмаслиги керак.
97 ТА ОБЕКТ — 97 ТА АЛОҲИДА ТАРИХ
ПФ–177нинг 6-иловасидаги 97 та Тошкент обектини битта умумий «давлат мулки» деган тушунча билан баҳолаш қанчалик тўғри?
Чунки рўйхатнинг ўзида обектлар турлича. Бири — чойхона, нонвойхона, савдо дўкони, сартарошхона, омбор, маҳалла гузари, ёрдамчи бино. Уларнинг ҳар бирининг тарихи, қурилиш асоси, фойдаланиш тартиби ва ҳуқуқий ҳужжатлари турлича бўлиши мумкин. Шундай экан, журналистик текширувнинг асосий талабларидан бири ҳам шу: умумий рўйхатдан индивидуал обектга ўтиш.
Яъни ҳар бир дўкон бўйича:
1. 2006-йилдаги қурилишга асос бўлган ҳужжат;
2. ер ажратиш ҳужжати;
3. қурилишга рухсат;
4. дастлабки баланс;
5. кадастр ҳужжати;
6. 2012-йилги 424-сон қарор асосидаги ҳаракатлар;
7. «Маҳалла» билан тузилган шартнома;
8. кейинги ижара шартномалари;
9. Давлат активларига ўтказиш ҳужжати;
10. ПФ–177нинг 6-иловасига киритиш асоси бирма-бир солиштирилиши керак.
ТАДБИРКОРЛАР НИМАНИ СЎРАМОҚДА?
Мурожаатларда тадбиркорлар давлат мулкини текин олиб беришни талаб қилаётгани кўринмайди.
Улар, аксинча, ўзларининг кўп йиллик меҳнати ва сармояси инобатга олинишини, дўконларни ўз номига расмийлаштириш ёки имтиёзли шартларда сотиб олиш имконияти яратилишини сўрамоқда.
Айрим мурожаатларда ер қийматини давлат баҳосида тўлашга тайёр эканликлари, бироқ ауксионда катта маблағ билан рақобатлашиш имконияти йўқлиги айтилган.
Уларнинг яна бир хавотири — дўконларни бошқа шахс сотиб олса, ҳозирги тадбиркорлар иш жойидан маҳрум бўлиши. Бу эса фақат мулк масаласи эмас.
Бу — тадбиркорлик, бандлик ва маҳалла аҳолисига кўрсатилаётган хизматлар масаласи ҳам.
ЭФФЕЦТ.УЗъНИ ҚИЗИҚТИРАЁТГАН ЭНГ МУҲИМ 12 САВОЛ
Мазкур ҳужжатлар асосида мутасаддиларга қуйидаги саволларни йўллаймиз:
1. 2006-йилда тадбиркорларга ўз маблағига қуриш таклиф қилинган дўконларнинг қурилиш харажатлари ким томонидан қопланган?
2. Ушбу обектларни тадбиркорлар қурганини тасдиқловчи ҳужжатлар давлат органларида мавжудми?
3. Агар обектлар тадбиркорлар маблағига қурилган бўлса, улар қандай ҳуқуқий асосда давлат мулки сифатида расмийлаштирилган?
4. 2012-йилги 424-сон қарорнинг 2-банди асосида обектларни «Маҳалла» жамғармасига вақтинча беришнинг ҳуқуқий мақоми кейинчалик қайси ҳужжат билан ўзгартирилган?
5. Ушбу обектлар бўйича суднинг якуний қарорлари мавжудми?
6. Тадбиркорлар билан йиллар давомида тузилган ижара шартномаларидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлар қандай баҳоланган?
7. Тадбиркорларнинг обектларга киритган маблағлари, таъмирлаш ва модернизация харажатлари ҳисобга олинганми?
8. 2026-йилда ижара шартномаларини бекор қилишнинг аниқ ҳуқуқий асоси нима?
9. ПФ–177нинг 6-иловасига киритишдан олдин ҳар бир обектнинг ҳуқуқий тарихи текширилганми?
10. Тошкент шаҳридаги 97 та обектнинг ҳар бири бўйича шундай текширув далолатномалари мавжудми?
11. Агар тадбиркорнинг узоқ йиллик ижара ҳуқуқи ва бошқа ҳуқуқий манфаатлари мавжуд бўлса, ауксионга чиқаришдан олдин улар қандай тартибда инобатга олинади?
12. Давлат тадбиркорнинг ўзи қурган обектни ауксионга чиқаришдан аввал унга ушбу обектни имтиёзли тартибда сотиб олиш имкониятини бериш масаласини кўриб чиқадими?

ХУЛОСА: ГАП ФАРМОНГА ҚАРШИЛИК ҲАҚИДА ЭМАС
Бу ерда бир нарсани аниқ ажратиб олиш керак. Тадбиркорларнинг эътирози ПФ–177нинг ўзига қарши чиқиш эмас. Давлат мулкини хусусийлаштириш — давлат сиёсати. Ауксион — қонунчиликда белгиланган механизм.
ПФ–177 эса давлат иштирокини қисқартириш ва хусусийлаштириш жараёнини жадаллаштиришга қаратилган.
Бироқ ҳар бир давлат активининг ўз тарихи бор. Маҳалла дўконлари бўйича эса бу тарих 2026-йилдан эмас, 2006-йилдан бошланади, дейилаётган ҳужжатлар мавжуд.
Шу тарихда тадбиркорларнинг маблағи бор. Уларнинг меҳнати бор, солиқ тўловлари бор. Ижара шартномалари бор, маҳалла аҳолисига кўрсатилган хизматлар. 2012-йилги қарор. Кейинги йиллардаги қайта-қайта тузилган шартномалар ва ниҳоят, ПФ–177нинг 6-иловаси.
Шунинг учун бугунги энг муҳим савол:
ПФ–177га киритилган 97 та обектнинг барчаси ҳақиқатан ҳам бир хил ҳуқуқий тарихга эгами?
Агар йўқ бўлса, уларнинг ҳар бири алоҳида ўрганилиши керак эмасми?
Чунки «давлат мулки» деган ёзув обектнинг бугунги мақомини кўрсатиши мумкин. Аммо у обектнинг қандай қилиб бу мақомга келиб қолгани ҳақидаги тарихни автоматик равишда йўқ қилмайди.
Тадбиркорлар эса айнан шу тарихни ўрганишни сўрамоқда. Ўзи қурган дўконни тадбиркор яна ауксионда сотиб оладими?
Ёки давлат унинг йиллар давомидаги сармояси, меҳнати ва ҳуқуқий манфаатларини ҳам ҳисобга олган ҳолда бошқа ечим топадими?
ЭФФЕЦТ.УЗ ушбу масала бўйича мутасадди ташкилотларнинг аниқ ҳуқуқий изоҳларини олиш ва ҳар бир обектнинг ҳужжатларини алоҳида ўрганишда давом этади.



