Хоразмлик тадбиркорларнинг айтишича, уларнинг муаммолари бир неча йилдан буён давом этиб келмоқда. Шу вақт давомида турли идораларга аризалар киритилган, прокуратура ва бошқа мутасадди ташкилотларга мурожаат қилинган. Айрим ҳолатлар юзасидан жиноят ишлари қўзғатилгани айтилса-да, мурожаатчилар тергов жараёнларининг чўзилиб кетгани ва ўзлари кутган натижага эришмаганидан норози.
Тадбиркорлар бу гал Олий Мажлис Сенатининг суд-ҳуқуқ масалалари бўйича қўмита раиси Абдулҳаким Эшмуратов қабулида бўлишди. Уларнинг сўзларига кўра, қабул давомида ҳар бир мурожаат алоҳида тингланган, масалаларни қонун доирасида кўриб чиқиш ва ваколат доирасида назоратга олиш билдирилган. Энди мурожаатчилар ушбу учрашувдан кейин ўз ишлари юзасидан амалий натижа бўлишини кутмоқда.
Таъкидланишича, мурожаат қилишдан мақсад бирор шахсни асоссиз айблаш эмас, балки ўз ҳуқуқларини тиклаш, етказилган зарарга ҳуқуқий баҳо берилиши ва қонунбузилишларга йўл қўйган бўлиши мумкин бўлган шахсларнинг ҳаракатлари текширилишини таъминлашдир.
Мурожаатчилардан бири Сарвар Амановга кўра, у бошқа шахсларнинг кредит мажбуриятлари билан боғлиқ ҳолатлар натижасида қиймати миллиардлаб сўм билан баҳоланадиган мол-мулкидан айрилган. Унинг билдиришича, ўз мол-мулки бошқа шахснинг кредит мажбуриятлари учун гаровга қўйилишига эришилган, кейинчалик эса ушбу мулк сотилиб кетган. Тадбиркор бу жараёнда алдаш йўлидан фойдаланилганини иддао қилмоқда.
Мурожаатда гаровга қўйилган мулкнинг қиймати, уни сотиш жараёни ва сотувдан тушган маблағларнинг тақсимланиши билан боғлиқ саволлар ҳам кўтарилган. Тадбиркорнинг айтишича, гаровга қўйилган мулк тахминан 2,5 миллиард сўмга баҳоланган бўлса, у 5,5 миллиард сўмга сотилган. У сотувдан тушган маблағнинг гаров қийматидан ортиқ қисми бўйича ҳам эътирозлари борлигини билдирган.
Сарвар Амановнинг сўзларига кўра, ушбу вазият оқибатида унинг тадбиркорлик фаолияти жиддий зарар кўрган. Унинг корхонасида илгари кўплаб ишчилар меҳнат қилгани, ҳозир эса бизнес банкротлик ёқасига келиб қолгани айтилмоқда. Тадбиркор мазкур ҳолатга ҳуқуқий баҳо берилиши, мол-мулки билан боғлиқ вазият атрофлича ўрганилиши ва етказилган зарарни қоплаш масаласи қонуний ҳал этилишини сўрамоқда.
Бу ҳолатда асосий масала нафақат тадбиркорнинг мол-мулкидан айрилгани, балки гаров битими қандай шароитда тузилгани, кредит олувчи шахсларнинг мақсади ва ҳаракатлари, банкнинг текширувлари ҳамда мулкни сотиш жараёнида қонун талабларига риоя этилган-етилмаганини аниқлашдан иборат. Мурожаатчининг иддаолари тегишли ҳужжатлар ва ваколатли органлар текшируви асосида баҳоланиши лозим.
Яна бир мурожаатчи Одилбек Худойбергановнинг эътирозлари эса тиббий қўлқоплар ишлаб чиқариш учун олинган ускуналар билан боғлиқ. Унинг айтишича, корхонага тақдим этилган ускуналарнинг қиймати, техник имкониятлари ва комплектацияси шартномада кўрсатилган маълумотларга мос келмайди.
Тадбиркорнинг билдиришича, ускуналар тахминан 340 минг АҚШ доллари қийматида экани айтилган, бироқ кейинги баҳолаш жараёнида уларнинг қиймати 113 минг доллар атрофида экани маълум бўлган. Унинг таъкидлашича, ишлаб чиқариш учун зарур бўлган айрим жиҳозлар, жумладан, маҳсулотни қадоқлаш ва стерилизация қилиш ускуналари ҳам тўлиқ мавжуд эмас.
Мурожаатчи ушбу масала юзасидан Хитойга бориб, ускуналар етказиб берилиши ва шартнома шартларига оид маълумотларни мустақил равишда тўплаганини айтмоқда. Унинг сўзларига кўра, етказиб берувчи томон товарлар тўлиқ етказиб берилмаганини билдирган, аммо тадбиркорнинг иддаосича, расмий ҳужжатларда улар тўлиқ етказиб берилгани кўрсатилган.
Мазкур ҳолат юзасидан Хоразм вилояти ички ишлар бошқармасида жиноят иши мавжудлиги айтилмоқда. Бироқ мурожаатчи тергов жараёни бир неча йилдан буён давом этаётгани, иш вақти-вақти билан фаоллашиб, кейин яна тўхтаб қолишидан норози. Унинг таъкидлашича, ускуналарнинг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш учун зарур маълумотларни тўплаш ва тақдим этишга ҳам ҳаракат қилган.
Тадбиркор ушбу иш бўйича барча ҳужжатлар, шартномалар, тўловлар ва етказиб берилган ускуналарнинг амалдаги ҳолати ўзаро солиштирилишини, масъул шахсларнинг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо берилишини ҳамда тергов якунига етказилишини сўрамоқда.
Унинг айтишича, ушбу лойиҳа амалга оширилганида корхонада янги иш ўринлари яратилиши мумкин эди. Унинг билдиришича, ишлаб чиқариш қувватини кенгайтириш орқали ходимлар сонини 35 нафардан 75 нафаргача ошириш режалаштирилган. Бироқ ускуналар билан боғлиқ муаммолар сабабли бу режалар тўлиқ амалга ошмаган.
Сапойиб Бобожоннинг мурожаати эса аквапарк билан боғлиқ мулкий низога тааллуқли. Унинг айтишича, аквапарк 2018 йилда хизмат кўрсатиш шарти билан, нол қийматда ва доимий фойдаланиш ҳуқуқи асосида расмийлаштирилган. Тадбиркор ушбу обектни сақлаш, таъмирлаш ва ривожлантириш учун маблағ сарфлаганини, шунингдек, тегишли солиқларни тўлаб келганини билдирмоқда.
Мурожаатчига кўра, 2022 йилда аквапарк ундан олиниб, «Хоразм электр тармоқлари» тизими балансига ўтказилган. Кейинчалик эса обект бошқа корхонага берилган. Тадбиркор бу жараёнда қонун талаблари ва тегишли қарорлар шартларига риоя этилмаганини таъкидлаб, мол-мулкнинг бир субектдан бошқасига ўтказилишига асос бўлган ҳужжатларни текширишни талаб қилмоқда.
Унинг айтишича, аквапаркни ривожлантириш ва замонавий аттраксионлар ўрнатиш бўйича режалари бўлган, бу борада ҳокимликка мурожаатлар ҳам киритилган. Бироқ мулк билан боғлиқ низо ушбу режаларнинг амалга ошишига тўсқинлик қилган.
Тадбиркор бу масала бўйича бир неча йилдан буён турли идораларга мурожаат қилиб келаётганини, ҳатто вилоят прокуратураси қабулига ҳам кўп марта кирганини айтмоқда. Унинг таъкидлашича, айрим суд жараёнлари ва тақдим этилган ҳужжатларга қарамай, аквапаркка бўлган ҳуқуқларини тиклаш масаласи ҳанузгача ҳал этилмаган.
Тўртинчи мурожаатчи Қаландаров Худошукурнинг эътирозлари эса уй-жой ва ер участкалари билан боғлиқ. Унинг айтишича, унга тегишли бўлган икки уй бузилган, ер участкалари эса тортиб олинган. Мурожаатчи бу жараёнда товламачилик, мол-мулкка нисбатан ноқонуний ҳаракатлар ва босим ўтказиш ҳолатлари бўлганини иддао қилмоқда.
Унинг сўзларига кўра, мазкур ҳолатлар бўйича давлат хавфсизлиги органлари томонидан тадбир ўтказилиб, айрим шахсларга нисбатан чора кўрилган. Бироқ мурожаатчи белгиланган жазо содир этилган қонунбузилиш даражасига мос эмас, деб ҳисоблайди. Шунингдек, у ўз мол-мулкига етказилган зарар қопланмагани ва бузилган ҳуқуқлари тўлиқ тикланмаганини таъкидламоқда.
Мурожаатчи, шунингдек, уйлари бузилгани ва унга нисбатан босимлар давом этганини айтган. Унинг айтишича, айрим шахслар давлат идораларида ишлашига қарамай, мазкур ҳолатлар бўйича етарли чора кўрилмаган. Уйларнинг бузилиши ва ерга бўлган ҳуқуқларнинг ўзгаришига асос бўлган ҳужжатлар, шунингдек, бу жараёнда иштирок этган шахсларнинг ҳаракатлари текширилишини сўрамоқда.
Тадбиркорлар ўз муаммоларини фақат Сенат қабулида эмас, балки аввал ҳам турли идоралар ва ижтимоий тармоқлар орқали кўтариб келганини таъкидламоқда. Уларнинг айтишича, айрим мурожаатлар юзасидан ваъдалар берилган, ишлар назоратга олингани айтилган, аммо амалда кутилган ўзгаришлар кузатилмаган.
Мурожаатчилардан бири ижтимоий тармоқларда эълон қилинган чиқишлар ортидан айрим масалаларда ижобий силжишлар бўлганини ҳам қайд этди. Жумладан, банкка ўтказилиши керак бўлган маблағ билан боғлиқ жараённи вақтинча тўхтатиш чораси кўрилгани айтилди. Бироқ бу ҳали муаммо тўлиқ ҳал этилганини англатмайди.
Тадбиркорларнинг фикрича, муаммоларни фақат алоҳида мурожаатларни қабул қилиш ёки уларни назоратга олиш билан чеклаб бўлмайди. Энг муҳими, ҳар бир иш бўйича аниқ ҳуқуқий хулоса чиқарилиши, тергов ҳаракатлари белгиланган тартибда олиб борилиши, мулкий низоларга қонуний ечим топилиши ва мурожаатчиларга асослантирилган жавоб берилиши зарур.
Бу масалаларнинг яна бир муҳим томони — уларнинг иқтисодий ва ижтимоий оқибатларидир. Мурожаатчиларнинг айтишича, айрим корхоналарда юзлаб одамлар ишлаган, ишлаб чиқариш лойиҳалари амалга оширилиши кутилган, янги иш ўринлари яратиш режалаштирилган. Бироқ мулк, кредит ва ускуналар билан боғлиқ низолар натижасида тадбиркорлик фаолияти издан чиққан, айрим корхоналар банкротлик хавфи остида қолган.
Албатта, ҳар бир низонинг тафсилотлари ва томонларнинг ҳуқуқий позицияси алоҳида ўрганилиши керак. Тадбиркорларнинг иддаолари ҳали ўз-ўзидан қонунбузилиш содир этилганини англатмайди. Шу билан бирга, йиллар давомида ҳал этилмаётган мурожаатлар, чўзилаётган тергов жараёнлари ва мулкий ҳуқуқларни тиклаш билан боғлиқ саволлар ваколатли идоралардан аниқ ва асослантирилган муносабатни талаб қилади.
Зеро, тадбиркорлик фаолиятининг барқарорлиги нафақат муайян корхона эгаси, балки шу ерда меҳнат қиладиган ходимлар, уларнинг оилалари ва маҳаллий иқтисодиёт учун ҳам муҳим. Тадбиркор ўз мулки, инвестицияси ва қонуний ҳуқуқлари ҳимоя қилинишига ишонч ҳосил қилмаса, янги лойиҳаларни амалга ошириш ва иш ўринларини кўпайтириш имкониятлари ҳам чекланади.
Хоразмлик тадбиркорлар Сенат қабулидан кейин ўз мурожаатлари бўйича амалий натижалар бўлишини кутмоқда. Улар Ўзбекистон Республикаси Президенти, Бош прокуратура ва бошқа масъул идоралар раҳбарларига мурожаат қилиб, ҳар бир ҳолатни холис ўрганиш, қонуний чоралар кўриш ва бузилган ҳуқуқларини тиклашда ёрдам беришни сўраган.
Энди асосий масала — қабулда билдирилган ваъдаларнинг амалий ижроси, ҳар бир иш бўйича текширув ва терговларнинг натижаси, мулкий низоларга қонуний ечим топилиши ҳамда мурожаатчиларга аниқ жавоб берилишидир. Тадбиркорлар учун энг муҳим натижа — уларнинг шикоятлари яна бир бор қайд этилиши эмас, балки йиллар давомида ечимини кутаётган масалаларга қонун асосида нуқта қўйилиши.
Эффеcт.уз жараённи кузатишда давом этади.
Муҳаммад Али Қозоқов тайёрлади.
