Тасаввур қилинг, сиз дўстларингиз билан тоғдасиз. Атрофни қалин қор қоплаган. Ҳарорат нолдан паст. Ташқарида муздек шамол эсмоқда. Иссиқ кийимда, чодир ичида ухлашга тайёрланяпсиз. Бироқ тунда нимадир содир бўлади. Сиз ва ҳамроҳларингиз шунчалик қаттиқ қўрқасизки, чодирдан чиқиш учун эшикни очишга ҳам уринмайсиз. Матони ичкаридан кесасиз ва ярим яланғоч ҳолда қоронғи тоғ томон югурасиз-у қочасиз...
Охирги тун
Энг қўрқинчлиси — ташқарида сизларни ҳеч ким кутмаяпти. На бошпана, на етарли кийим ва на хавфсиз йўл бор. 1959-йилда Урал тоғларида худди шундай фожиа юз берди. Тўққиз нафар тажрибали сайёҳ ҳалок бўлди. Қидирувчилар уларнинг чодирини топишди. Кейин эса қор остида, дарахтлар орасида ҳамда тоғ ёнбағрида жасадлар аниқланди.
Айримларининг танасида оғир жароҳатлар бор эди. Бошқалар совуқдан вафот этган. Воқеа жойидаги баъзи тафсилотлар эса ўнлаб йиллар давомида одамларнинг тасаввурини банд қилди. Хўш, Уларни тоғда нима қўрқитди? Нега улар иссиқ кийимларини ҳам олмасдан чодирдан чиқишди?
Бу табиий офатмиди, инсон омилими ёки биз ҳали ҳам тушунмаган бошқа бир тафсилотлар мавжудми? Бугун биз Дятлов довони сирини ҳужжатлар, суд-тиббий маълумотлар ва илмий тадқиқотлар асосида текширамиз. Ва энг муҳими, ҳақиқий далилларни йиллар давомида тарқалган афсоналардан ажратишга ҳаракат қиламиз.
ТОҒГА ЙЎЛ ОЛГАН ТЎҚҚИЗ КИШИ
Ҳодиса 1959-йилнинг қишида, ҳозирги Россия ҳудудидаги шимолий Урал тоғларида содир бўлган. Экспедицияга Игор Дятлов бошчилик қилган. У ва унинг ҳамроҳлари тоғ саёҳатларида тажрибага эга ёш йигитлар эди. Улар қийин қишки маршрутдан ўтишни режалаштиришганди.
Гуруҳнинг мақсади ғайритабиий ҳодисаларни излаш ёки махфий ҳарбий ҳудудга кириш эмас, балки қишки сайёҳлик экспедициясини амалга ошириш бўлган. Саёҳатчилар чанғида ҳаракатланишган, оғир юк кўтаришган ва ўзларига керакли асбоб-ускуналарни олиб юришган. Саёҳат давомида гуруҳ аъзолари кундаликлар юритган, фотосуратлар олган. Кейинчалик бу материаллар воқеалар кетма-кетлигини тиклашда муҳим аҳамият касб этди.
Бироқ об-ҳаво ёмонлашиб борарди. Шамол кучайди, ҳарорат пасайди, кўриниш ёмонлашди. Гуруҳнинг сўнгги қарорларидан бири чодирни тоғ ёнбағрига ўрнатиш бўлди. Илмий таҳлилларга кўра, чодир ўрнатиш учун қорли қияликнинг бир қисми кесилган. Бу оддий техник қарор эди. Аммо бир неча ўн йил ўтгач, олимлар айнан шу ҳаракат эҳтимолий фожиа механизмини тушунишда муҳим бўлиши мумкинлигини кўрсатишди.
1959-йил 1-февралдан 2-февралга ўтар кечаси гуруҳнинг тақдири ҳал бўлди. Аниқ дақиқаларда нима содир бўлгани тўлиқ маълум эмас. Шунинг учун биз воқеанинг тасдиқланган қисмларини тахминлардан ажратишимиз лозим. Чунки сирли ҳодисалар ҳақида гап кетганда, одамлар кўпинча бўшлиқларни ўз тасаввури билан тўлдиради. Аммо тарихни тиклаш учун тасаввурнинг ўзи етарли эмас. Бизга аниқ-тиниқ далиллар керак.
ҚИДИРУВ ВА ҚЎРҚИНЧЛИ ТОПИЛМА
Гуруҳ белгиланган вақтда қайтиб келмаганидан кейин хавотир кучайди. Қидирув ишлари бошланди. Қидирувчилар охир-оқибат тоғ ёнбағрида қолиб кетган чодирни топишди. У қор билан қопланган, ичида эса кийимлар ва саёҳат буюмлари бор эди. Энг муҳим тафсилотлардан бири — чодир матосида ичкаридан кесилган жойлар борлиги ҳақидаги қайдлар бўлди.
Бу нима дегани? Камида, гуруҳнинг айрим аъзолари чодирдан одатий йўл билан чиқмаганини кўрсатади. Лекин бу ҳолатнинг ўзи улар нима сабабдан чиқиб кетганини исботламайди. Чодирдан дарахтлар томон тушган излар аниқланган. Қидирувчилар гуруҳ аъзолари пастликдаги ўрмон томон ҳаракатланганини тиклашга муваффақ бўлишди. Бу ерда яна бир савол пайдо бўлади. Нега улар чодирдан чиққач, тоғдан пастга тушишган?
Эҳтимол, улар чодир ёнида қолиш хавфли деб ўйлашган. Балки улар бошқа бошпана ёки дарахтлар орасида шамолдан ҳимоя топишни исташгандир. Бу мантиқан мумкин бўлган тушунтириш аммо ҳар бир сайёҳнинг айнан нимани ўйлаганини биз билмаймиз. Қидирув давомида гуруҳ аъзоларининг жасадлари турли жойлардан топилди. Айримлари дарахтлар яқинида, бошқалари чодирга қайтиш йўналишида ёки қор босган жарлик ҳудудида.
Айримларининг кийими етарли эмасди. Совуқда инсоннинг хулқ-атвори, жисмоний имконияти ҳамда қарор қабул қилиш қобилияти кескин ўзгариши мумкин. Шунинг учун бу манзарани фақат қўрқув билан изоҳлаш ҳам, ҳар бир ҳаракатни ғалати сирга айлантириш ҳам тўғри эмас. Муҳим жиҳат шундаки, қидирувчилар чодирдан чиқиш ва ўлим ўртасидаги воқеаларнинг барча босқичларини бевосита кузатишмаган. Улар асосан кейин топилган излар, ашёларга таяниб хулоса чиқаришган.
Демак, бизда воқеанинг айрим қисмларини тасдиқлайдиган далиллар бор, аммо бутун туннинг тўлиқ ёзиб олинган тасвири йўқ. Мана шу фарқни тушуниш Дятлов довони сирини ўрганишда жуда муҳим аҳамият касб этади.
ЖАРОҲАТЛАР, КЎЗЛАР ВА ТИЛ ҲАҚИДАГИ ҲИКОЯЛАР
Шу ўринда савол туғулиши табиий. Дятлов довони воқеаси нега шунчалик машҳур бўлиб кетди? Сабаблардан бири — гуруҳ аъзоларининг баъзиларида оғир жароҳатлар аниқлангани. Тиббий маълумотларда кўкрак қафаси ва бош суягидаги жиддий шикастланишлар қайд этилган. Баъзи жасадларда юмшоқ тўқималарнинг йўқолиши ҳам одамларнинг эътиборини тортган.
Интернетда эса бу тафсилотлар кўпинча янада даҳшатли шаклда ҳикоя қилинади. Масалан, «уларни кимдир қийнаб ўлдирган», «улар ғайритабиий мавжудотга дуч келган» ёки «махфий қурол синови қурбони бўлишган», деган тахминлар тарқалган. Бироқ жиддий жароҳатларнинг ўзи қотилликни исботламайди. Қор босган жарликка тушиш, қаттиқ юзага урилиш ёки катта қор массасининг босими ҳам оғир жароҳатларга сабаб бўлиши мумкин. Қайси механизм айнан шу воқеада ишлаганини эса алоҳида текшириш керак.
Кўз ва тилга оид машҳур ҳикояларга ҳам шу қоида татбиқ этилади. Жасадлар топилгунга қадар анча вақт ўтган. Улар қор, намлик ва табиий муҳит таъсирида бўлган. Бундай шароитда юмшоқ тўқималарнинг йўқолиши ўз-ўзидан инсон аралашувини англатмайди. Бу тушунтириш ҳар бир тафсилотнинг аниқ сабаби исботланган, дегани эмас. Фақат бир белгидан туриб қотиллик ё ғайритабиий ҳодиса ҳақида хулоса чиқариб бўлмаслигини англатади.
Яна бир машҳур мавзу — айрим кийимларда радиоактивлик излари топилгани ҳақидаги хабарлар. Бу ҳам кўплаб назарияларга туртки берган. Лекин радиоактивлик изи аниқлангани билан, бутун гуруҳ махфий ядровий синов қурбони бўлгани ҳақидаги даъво бир хил нарса эмас. Бунинг учун нурланиш даражаси, намуна қаердан олингани, кийимнинг тарихи ҳамда бошқа далиллар текширилиши лозим. Шунингдек, ўша кеча осмонда ғалати ёруғ шарлар кўрилгани ҳақидаги хабарлар ҳам мавжуд. Аммо бу кузатувларнинг ўзи чодирдан чиқишга айнан нима сабаб бўлганини исботламайди.
Биз ҳозирча бир нечта ҳақиқий, аммо тўлиқ тушунтирилмаган тафсилотларни кўриб чиқдик. Энди асосий саволга ўтамиз: гуруҳни чодирдан чиқишга мажбур қилган нарса нима бўлиши мумкин?
ЭНГ МАШҲУР НАЗАРИЯЛАР
Дятлов довони ҳақида турли назариялар таклиф қилинган. Уларнинг барчаси бир хил даражада ишончли эмас. Биринчи назария — одамлар ҳужумга учраган. Бу фикр тарафдорлари гуруҳнинг кийимсиз ҳолда қочгани ва баъзи жароҳатларни таъкидлашади. Аммо ҳужум бўлганини кўрсатадиган ишончли далиллар керак. Жиддий жароҳатлар ёки чодирнинг кесилгани якка ҳолда бундай хулосага етарли бўлмайди.
Иккинчи назария — махфий ҳарбий синов. 1959-йил Совет Иттифоқи даври эди. Шу сабабли баъзи одамлар ҳодисани қурол синовлари ва махфий операциялар билан боғлашга уринишган. Бироқ бирор даврда махфий ҳарбий лойиҳалар мавжуд бўлгани, муайян тоғдаги ҳар бир тушунарсиз ўлим улар билан боғлиқ бўлганини англатмайди. Бу назарияни тасдиқлаш учун ҳодиса жойи, вақт ва гуруҳга бевосита боғланган ҳужжатли далиллар зарур.
Учинчи назария — ғалати атмосфера ҳодисалари ёки инфратовуш одамларда ваҳима пайдо қилган. Табиатда инсон ҳиссиёти ва хулқ-атворига таъсир қилувчи шароитлар бўлиши мумкин. Лекин айнан шу кечада муайян физик ҳодиса содир бўлгани ва гуруҳни чодирдан чиқаргани ҳақида ишончли исбот йўқ. Тўртинчи назария — гуруҳ аъзолари ўртасидаги келишмовчилик. Инсонлар ўртасидаги можаро ҳар қандай экспедицияда эҳтимолдан холи эмас. Аммо эҳтимолнинг ўзи далил эмас. Бу воқеадаги барча ҳаракатларни шахсий жанжал билан тушунтириш учун ҳам ишончли асос талаб қилинади.
Ва ниҳоят, энг кўп илмий эътибор қозонган назария — қор кўчкиси. Ушбу назария дастлабки саволларнинг барчасига автоматик равишда жавоб бермайди. Масалан, нега айримлар чодирга қайтишга урингани, нима учун гуруҳ аъзолари турли жойларда топилгани каби тафсилотларнинг ҳар бири алоҳида тушунтиришни талаб қилади. Шунинг учун энг тўғри ёндашув — битта ҳикояни ёқтирганимиз учун унга ишониб олиш эмас, балки ҳар бир назарияни мавжуд далилларга таққослаш. Энди илмий тадқиқот нимани кўрсатганини кўриб чиқамиз.
ҚОР КЎЧКИСИ ҚАНДАЙ СОДИР БЎЛИШИ МУМКИН?
2021-йилда Соммуниcатионс эартҳ &амп; энвиронмент илмий журналида Жоан Гом ва Александр Пузриннинг тадқиқоти чоп этилди. Улар Дятлов довони воқеасини тушунтириш учун қор қатламининг кечикиб сирпаниб тушиши мумкинлигини математик моделлар орқали текширишди. Бу ерда оддий, аммо муҳим фарқ бор. Одамлар кўпинча қор кўчкисини фақат улкан қор девори тоғдан пастга отилиб тушиши сифатида тасаввур қилади. Аммо кичикроқ, зич қор қатлами ҳам маълум шароитларда сирпаниши мумкин.
Тадқиқотчиларнинг фикрича, гуруҳ чодир ўрнатиш учун қияликда қорнинг бир қисмини кесган. Қор қатламининг остида заифроқ қатлам бўлган бўлиши мумкин. Кейин кучли шамол тоғ ёнбағридан қорни кўчириб, чодир юқорисидаги ҳудудга тўплаган. Вақт ўтиши билан қорнинг оғирлиги ошган. Охирида заиф қатлам мувозанатини йўқотиб, қор бўлаги пастга силжиган бўлиши мумкин. Муаллифлар моделда бундай кечикиш тахминан 7,5–13,5 соат оралиғида юз бериши мумкинлигини кўрсатишган. Бу — модел ҳисоб-китоби, воқеа вақтининг бевосита ўлчанган қиймати эмас.
Нега бу назария муҳим? Чунки у аввалги эътирозлардан бирига жавоб таклиф қилади: агар чодир тоғ қиялигида турган бўлса, нега қор дарҳол эмас, бир неча соатдан кейин силжиган бўлиши мумкин? Тадқиқотга кўра, шамол орқали қорнинг аста-секин тўпланиши кечикиб содир бўладиган сирпанишни тушунтириши мумкин. Иккинчи савол — нега қидирувчилар катта қор кўчкисининг аниқ изларини топишмаган?
Муаллифлар таклиф қилган ссенарийда қор қатлами нисбатан кичик бўлиши ва кейинги шамоллар унинг изларини ўзгартириши мумкин эди. 2022-йилдаги қўшимча тадқиқотлар ҳам ҳудудда кичик қор кўчкилари содир бўлиши мумкинлигини кўрсатган. Учинчи савол — нега жароҳатлар оғир бўлган? Олимлар моделлаштириш орқали зич қор қатлами чодир ичидаги одамларни босиб, уларни чодир тагидаги қаттиқлашган қор ва чанғилар орасида қисиб қўйиши мумкинлигини кўрсатишган. Бу айрим кўкрак қафаси жароҳатларини тушунтиришга ёрдам бериши мумкин.
Аммо тадқиқот муаллифлари ҳам барча баҳсли тафсилотлар ечилганини даъво қилишмайди. Масалан, радиоактивлик излари, айрим одамларнинг ҳаракатлари ва жасадларнинг жойлашуви каби масалалар ушбу модел билан тўлиқ ҳал қилинмаган. Демак, илмий тадқиқотнинг натижаси "сир мутлақо ечилди" дегани эмас. У қор кўчкиси механизми аввал ўйланганидан кўра ишонарлироқ бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Бу — тарихий детектив учун жуда муҳим фарқ: бир назарияни илмий жиҳатдан мумкин деб кўрсатиш билан унинг ҳар бир тафсилотини исботлаш, албатта, бир хил эмас.
ҲАЛИ ҲАМ ОЧИҚ ҚОЛГАН САВОЛЛАР
Шундай қилиб, агар қор кўчкиси назарияси кўп нарсани тушунтира олса, нега Дятлов довони ҳали ҳам сирли деб ҳисобланади? Биринчидан, воқеа содир бўлган пайтда гуруҳ аъзоларининг ҳаракатларини бевосита кузатган гувоҳ бўлмаган. Биз асосан кейин топилган излар, кундаликлар, фотосуратлар ва тиббий маълумотларга таянамиз.
Иккинчидан, табиий офатлар ҳам ҳар бир тафсилотни аниқ тиклашга имкон бермайди. Қор, шамол ва вақт далилларни ўзгартириши мумкин. Учинчидан, бир неча назария айрим саволларга жавоб берса-да, бошқа саволларни очиқ қолдиради. Масалан, гуруҳнинг чодирдан чиқиш пайтидаги аниқ қарорлари, ҳар бир иштирокчининг ҳаракат йўли ҳамда айрим жароҳатларнинг бевосита механизми ҳақидаги баҳслар давом этади.
Тўртинчидан, сирли воқеалар ҳақидаги машҳур ҳикоялар кўпинча текширилган далиллар билан бирга тасдиқланмаган тахминларни ҳам аралаштириб юборади. Шунинг учун бу ҳодисага икки хил кўз билан қараш керак. Бир томондан, тоғда тўққиз инсоннинг ҳаётига зомин бўлган фожиа юз берган. Бунинг ўзиёқ жиддий ўрганишга арзийди. Иккинчи томондан, бизга ҳар қандай нарсани ғайритабиий кучлар билан тушунтириш шарт эмас. Баъзан табиатнинг ўзи, оғир шароит ва инсон имкониятларининг чекланганлиги ҳам фожиага олиб келиши мумкин.
ЯКУНИЙ ХУЛОСА
Дятлов довони воқеасига 60 йилдан кўпроқ вақт ўтди. Тўққиз киши тоғга сафарга чиқди. Улар қайтиб келмади. Қидирувчилар эса тарихдаги энг кўп муҳокама қилинган қишки экспедиция фожиаларидан бирига дуч келишди. Уларнинг ўлимига нима сабаб бўлган? Мавжуд далиллар ва кейинги илмий тадқиқотлар қор қатламининг сирпаниб тушиши, оғир об-ҳаво ва совуқ шароит биргаликда ҳалокатли натижага олиб келган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Бироқ айрим тафсилотлар тўлиқ аниқланмаган. Шу сабабли "ҳамма нарса узил-кесил исботланган" дейиш ҳам, "бу албатта ғайритабиий ҳодиса бўлган" деб хулоса қилиш ҳам нотўғри. Эҳтимол, Дятлов довонининг энг муҳим сабоғи айнан шундадир. Биз баъзан жавоб топилмаган саволни сирли кучлар билан тўлдиришга шошиламиз. Аммо ҳақиқий тадқиқотнинг вазифаси — ҳикояни янада қўрқинчли қилиш эмас, балки мавжуд далилларга энг мос тушунтиришни излаш. Сиз нима деб ўйлайсиз? Дятлов гуруҳининг фожиасига энг ишонарли тушунтириш қайси: қор кўчкисими, оғир об-ҳавоми ёки ҳали ечилмаган бошқа омилми?
Муаллиф: Ҳабиб Жўрабоев
