Ўзбекистон ва Озарбайжон Евросиёнинг турли географик нуқталарида ривожланаётган бўлса-да, уларнинг иқтисодий тараққиёт йўллари тобора яқинлашиб бормоқда. Умуман олганда, Марказий Осиё қитъанинг энг тез суръатларда ўсаётган инвестиция йўналишларидан бирига айланмоқда. Ўтган йил давомида минтақа ичидаги ўзаро савдо ҳажми 10,7 миллиард долларга етди, жами инвестициялар эса 17 фоизга ошди. Марказий Осиё иқтисодиётлари 6 фоиздан юқори ўсиш суръатини кўрсатмоқда, бу эса ривожланган бозорлар кўрсаткичларидан анча юқори. Ўзбекистон энг яхши натижалардан бирини қайд этди: 2025-йилда мамлакат ЯИМи 7,4 фоизга ўсди, 2026-йилда эса иқтисодий ўсиш 6,8 фоиз даражасида бўлиши прогноз қилинмоқда.
Озарбайжон ушбу минтақавий динамикада муҳим рол ўйнамоқда. Каспий денгизи орқали шаклланаётган инфратузилма экспорт салоҳиятини кучайтирмоқда, энергетика ва транспорт коридорлари минтақани Европа билан боғламоқда, логистика соҳасига йўналтирилаётган инвестициялар эса капитал ҳаракатининг янги йўналишларини яратмоқда. Гап икки мамлакатнинг параллел ривожланиши ҳақида эмас, балки уларнинг ягона инвестиция экотизимига интеграциялашуви ҳақида бормоқда.
Ғоядан тизимга
Тарихий яқинлик ва маданий муштараклик билан боғланган Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги икки томонлама муносабатлар тобора амалий иқтисодий ҳамкорлик босқичига ўтмоқда. 2025-йилда икки мамлакат ўртасидаги қўшма лойиҳалар сони 2024-йилга нисбатан 20–30 фоизга ошди. Давлатлар ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 2030-йилга бориб 1 миллиард долларга етиши кутилмоқда, саноат кооперацияси бўйича дастурлар эса аллақачон имзоланган.
Бироқ бу бир марталик ташаббус эмас. Ўзбекистон ва Озарбайжон икки мамлакат корхоналари ўртасидаги лойиҳаларни амалга ошириш учун 10 миллиард долларлик қўшма инвестиция пакетини шакллантириш устида ишламоқда. Хусусан, инвестициявий ҳамкорликнинг тизимли моделига ўтиш, яъни умумий инвестиция лойиҳалари портфелини шакллантириш, уларни давлатлараро механизмлар ва йўл хариталари орқали мувофиқлаштириш, шунингдек мунтазам бизнес-форумлар ҳамда ҳудудлараро ҳамкорлик форматларини йўлга қўйишга ўтмоқда.
Сиёсий қўллаб-қувватлаш ушбу жараёнларга барқарорлик бағишламоқда. Ҳукуматлараро комиссиялар, бизнес кенгашлари ва давлат раҳбарларининг мунтазам ташрифлари узоқ муддатли инвестиция кун тартибини шакллантириб, ғояларни аниқ лойиҳаларга айлантирмоқда. Ҳамкорлик давлат ва бизнес ўртасидаги мунтазам мулоқот, қўшма тадбирлар ҳамда амалий ишчи форматлар орқали йўлга қўйилган.
Давлат капитали сиёсат воситаси сифатида
Шу нуқтайи назардан, 2023-йилда икки ҳукумат Ўзбекистон–Озарбайжон инвестиция компанияси (АУИC)ни ташкил этди. Бу рамзий қадам эмас, балки давлат капиталини бошқаришнинг амалий воситаси сифатида яратилган тузилма бўлди. Компаниянинг устав капитали аниқ белгиланди — 500 миллион доллар.
АУИC&нбсп;икки мамлакатнинг иқтисодий устувор йўналишларига мос келадиган лойиҳаларга инвестиция киритади. Булар импорт ўрнини босиш, қайта ишлаш саноатини ривожлантириш, юқори технологияли ишлаб чиқариш ҳамда бошқа муҳим тармоқларни ўз ичига олади. Шу билан бирга, компания маъмурий орган сифатида эмас, балки хатарларни баҳолайдиган ва молиявий интизомни талаб қиладиган инвестор сифатида фаолият юритади.
Бу муҳим фарқдир, чунки давлат капитали камдан-кам ҳолларда хусусий инвестор мантиғи асосида ишлайди.&нбсп;АУИC портфел компанияларининг директорлар кенгашларида иштирок этади, юқори бошқарув таркибини тасдиқлайди ва молиявий кўрсаткичлар бўйича талабларни белгилайди.
Портфел — амалий натижанинг исботи
АУИC&нбсп;инвестиция портфелининг умумий ҳажми қарийб 144 миллион долларга етди. Бу рақам нафақат киритилган маблағлар ҳажмини, балки компания фаолиятининг суръатларини ҳам акс эттиради. Маблағлар Ўзбекистон ва Озарбайжондаги ишлаб чиқариш, таълим ҳамда соғлиқни сақлаш соҳаларидаги узоқ муддатли ривожланишга қаратилган лойиҳаларга йўналтирилмоқда.
Устуворлик иқтисодиётга сезиларли ҳисса қўшиши ва икки томонлама ҳамкорликни мустаҳкамлаши мумкин бўлган лойиҳаларга берилади. Буни қуйидаги мисолларда кўриш мумкин:
→ Тошкентдаги&нбсп;Америcан Университй оф Течнологй&нбсп;университетига инвестиция киритилгач, компания халқаро инвесторлар ва тажрибали хорижий оператор билан ҳамкорликда халқаро мактаб ташкил этиш имкониятини кўриб чиқмоқда. Лойиҳа замонавий таълим инфратузилмасини ривожлантириш ва янги авлод мутахассисларини тайёрлашга қаратилган.
→ АУИC&нбсп;Озарбайжонда вертикал интеграциялашган автомобил холдинги билан ҳамкорликда қурилаётган янги автомобил заводига инвестиция киритмоқда. Мазкур лойиҳа маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш, импорт ўрнини босиш ва Ўзбекистон ҳамда Озарбайжон ўртасидаги саноат кооперациясини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
→ Компания инвесторлар консорсиуми билан биргаликда кўп тармоқли клиника қурилишига катта ҳажмдаги инвестиция йўналтиришни режалаштирмоқда. Лойиҳа минтақанинг асосий тиббиёт марказларидан бирини яратиш ва аҳолининг замонавий тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилади.
→ Яна бир йўналиш — Ўзбекистонда қимматбаҳо ва нодир ер металлари конларини қидириш ҳамда ўзлаштириш бўйича ҳамкорлик лойиҳаси. У мамлакатнинг хомашё базасини кенгайтириш ва саноат салоҳиятини мустаҳкамлашга ёрдам бериши кутилмоқда.
Нега 500 миллион доллар муҳим сигнал ҳисобланади?
500 миллион долларлик устав капитали Марказий Осиё шароитида давлат инвестиция воситаси учун жуда салмоқли маблағ ҳисобланади. Бундай капитал ҳар бир лойиҳа учун 1 миллион доллардан 25 миллион долларгача инвестиция киритиш имконини беради. Бу эса турли таваккалчилик даражасига эга ўнлаб ташаббуслардан иборат портфелни шакллантириш деганидир. Гап алоҳида инвестициялар ҳақида эмас, балки доимий ишловчи инвестиция механизмини яратиш ҳақида бормоқда.
Давлат капитали камдан-кам ҳолларда хусусий инвестор каби ишлайди.&нбсп;АУИC&нбсп;эса давлат капитали ҳам реал иқтисодий ўсиш манбаи сифатида самарали фаолият юрита олишини намойиш этмоқда.
Бугунги кунда&нбсп;АУИC&нбсп;узоқ муддатли стратегия ва самарадорликка оид аниқ талаблар асосида фаолият юритувчи тўлақонли инвестиция институти моделини шакллантирмоқда.
